دانشجو:
مهدی رفیعی

 

مقدمه  :

بوروکراسی به عنوان یک پدیده زیاده طلب ، مبهم و مشکل زا ، همواره مورد هجوم قرار گرفته است . هر چند تمام این اتهامات وارد هستند . اما بورکراسی نشان داده است که همواره یک قدرت بزرگ و پا بر جا است .

ریشه کلمه بورکراسی کاملآ مشخص نیست . مرشتاین مارکس ریشه آن را واژه ای فرانسوی و ریشه خیلی قدیمی آن را لاتین می داند . این واژه ابتدا به « دولت در حال عمل » اطلاق شده است و بالاخره توسط ماکس وبر به عنوان یک اصطلاح علمی به کار رفته است .

ُصرف نظر از اینکه بیشترین کاربرد کلمه بورکراسی چه باشد . این واژه یک لفظ « ناخوشایند سیاسی » است که مخالفان دولت بزرگ و حکومت رفاه ، آن را پدیده ای نامطلوب می دانند .

اغلب دانشمندان علوم اجتماعی ، بوروکراسی را بدون اینکه تاکید یا رد کنند ، آن را پدیده ای مرتبط با سازمان های پیچیده و بزرگ بر شمرده اند . بوروکراسی نه تنها یک قهرمان  یا یک غول نیست ، بلکه نوعی سازمان اجتماعی با و ویژگی های خاص می باشد .

 

سئوالات فصل دوم :

1)      الف ) چرا بوروکراسی می تواند مفهومی مناسب برای مقایسه باشد ؟ ب) و آن را با رویکرد وظیفه گرایی و نهاد گرایی مقایسه کنید ؟

2)      نظریه جامعه منشوری و تحولات بعدی آن را مطرح کنید ؟

3)      نقش های سه گانه بورکراسی را بیان کنید ؟

4)      رابط اداره و سیاست را بحث کنید ؟

 

سئوال اول قسمت الف :

بوروکراسی به عنوان یک ساختار سیاسی تخصصی ، مبنای بهتری را برای مطالعه فراهم می کند و وجه مشترک تمام کشورها می باشد.

هدف اصلی مقایسه اداره امور دولتی حکومت ها است ، و مقایسه کل سیستم های سیاسی مد نظر نمی باشد . این محدودیت ها ، ما را ناگزیر می سازد که معتبرترین مبنا را برای مقایسه اداره امور دولتی انتخاب کنیم . بورکراسی ، اطلاعات لازم درباره حکومت های تحت مطالعه را نیز در اختیار می گذارد .

انتخاب مدل بوروکراسی ، به عنوان مبنایی برای مطالات تطبیقی به شکلی که با شرایط محیطی ( به خصوص با توسعه اجتماعی و سیاسی و ویژگی های سیستم سیاسی ) منطبق باشد ، الزاما به معنی منحصر به فرد بودن و یا حتی مهم بودن این دیدگاه نیست ، بلکه انتخاب بورکراسی به دلیل قابلیت بکارگیری آن ، دسترسی آن به انبوهی از اطلاعات اولیه و احتمالا دقیق تر و جامع تر بودن تحقیقات آینده است . لذا یکی از محاسن انتخاب بوروکراسی ، شهرت آن به عنوان متداول ترین مبنا برای مطالعات تطبیقی است .

اگر بوروکراسی را به عنوان سازمانی با ویژگی های ساختاری خاص بدانیم ، بدان معنی نیست که به محض شناخت ساختار ، همه بوروکراسی ها شناخته شده اند . جایگاه  هر سازمان بر حسب اینکه چه مقدار ویژگی ها را دارا می باشد ، تعیین می شود . میزان و چگونگی ترکیب این ویژگی ها در مطالعه تطبیقی ، مورد استفاده قرار می کیرد .

 

سئوال اول قسمت ب :

رویکرد وظیفه گرایی :

در این رویکرد ، تلاش شده است یک چهارچوب نظری ساخته شود که برای اولین بار یک شیوه تطبیقی برای تحلیل انواع سیستم های سیاسی را ممکن سازد .

در این روش ادعا شده است که تطبیق بر پایه ساختارهای سیاسی فاقد کاربرد می باشد زیرا :

1) سیستم های  سیاسی دارای ساختار مشابه نیستند .

2) بعضی از ساختار های مشابه وظایف کاملا متفاوتی را انجام می دهند .

 

رویکرد نهاد گرایی جدید :

عبارت « بازگشت به حکومت » حاوی این مفهوم است که در سیاست های تطبیقی ، مجددا نظرات به طرف مقایسه نهاد ها ، گرایش پیدا کرده است .

توجه مجدد به مفهوم « حکومت » عمدتا یک حرکت همگانی و مشترک است ، ولی به رغم تفاوت در تعاریف ، لازم است که بین مفهوم « حکومت » و مفاهیم « جامعه » و « دولت » تفاوت قائل شد .

یکی دیگر از جنبه های نهادگرایی جدید ، آن است که باعث توجه موضوعات هنجاری مرتبط با مفاهیم سنتی ( مانند منافع عمومی و علم مدنی ) شده است .

یکی دیگر از ابعاد نهاد گرایی جدید که مورد توجه خاص نیز می باشد اصطلاح « حاکمیت » است که می تواند برای مقایسه جوامع با یکدیگر مورد استفاده قرار گیرد .

 

انواع مدل های سیستم اداری :

در حال حاضر ، مجموعه ای از مدل ها برای برسی اداره امور دولتی و عملیات بوروکراسی در کشور های مختلف وجود دارد ، که بعضی از آنها قابلیت کاربری در سطح جهان را دارند . ولی سایر مدل ها ، منحصرا برای کشور های توسعه یافته یا در حال توسعه ، مناسب هستند

1)      مدل بوروکراسی « حاکمیت » :

تقسیم بندی اداری مورد نظر « هپر » ، به منزله اولین مدل ارائه شده در این زمینه محسوب می شود . او بر حسب درجه حاکمیت ، چهار نوع حکومت و شش نوع بوروکراسی مترادف با این حکومت ها را پیشنهاد کره است . از مدل هپر ، برای نشان دادن روابط منظم سیاسی – اداری استفاده می شود .

2) مدل بوروکراسی « کلاسیک » :

در حال حاضر ، مفید ترین مدل بوروکراسی همان مدل بوروکراسی « وبری » یا « کلاسیک » است . این مدل اسا سا در کشورهای اروپایی که نمونه حکومت های توسعه یافته یا نوین هستند به کار رفته است . مدل کلاسیک بوروکراسی نه تنها به عنوان یک سازمان ، دارای ویژگی های ساختاری پذیرفته شده – یعنی سلسله مراتب ، تقسیم وظایف و شایستگی است – بلکه علاوه برآن ، بوروکراسی دارای ویژگی های رفتاری و ساختاری خاص والبته مهم  که معرف این وع بوروکراسی است ، نیز می باشد .

 

مدل جامعه « منشوری » :

هنگامی که بوروکراسی کشورهای در حال توسعه مورد مطالعه قرار می گیرد ، نارسایی مدل کلاسیک بیش از پیش نمایان می شود . در این رابطه فرد ریگز بهترین و شناخته شده ترین مدل را به نام « مدل منشوری » برای کشورهای در حال توسعه و سیستم اداره امور دولتی  آنها ، تدوین و ارائه کرده است .

در مدل اولیه ، درجه تفکیک وظایف یا عدم تمرکز در جوامع به صورت ( متمرکز ، نیمه متمرکز و غیر متمرکز ) بر روی یک محور نشان داده شده ومدل های مترادف با آنها به ترتیب ( مرکب منشوری و بسیط ) معرفی شده است .

بعد دوم که بعدا به مدل اضافه گردید نشان دهنده درجه یکپارچگی یا عدم یکپارچگی ساختارها در یک جامعه غیر متمرکز است . البته این موضوع  در مورد جامعه مرکب صدق نمی کند ، زیرا اینگونه جوامع ، متمرکز هستند و نمی توانند یکپارچه نبا شند .

ریگز با تجدید نظر در مدل خود ، جامعه غیر متمرکز و به هم ریخته را جامعه منشوری ، اما جامعه غیر متمرکز و یکپارچه را جامعه بسیط نامیده است .

مدل منشوری در مجموع ، طیف کاملی از پدیده های اجتماعی را – که ابعاد سیاسی و اداری از زیر مجموعه های آن هستند – شامل می شود .